آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - فهرست نسخه هاى خطى مدرسه صادقيه سمنان - حافظيان ابوالفضل

فهرست نسخه هاى خطى مدرسه صادقيه سمنان
حافظيان‌ ابوالفضل


در گوشه و كنار شهر سمنان و نقاط ديگر اين استان همچون شاهرود و دامغان گنجينه هايى از نسخه هاى خطى نفيس و ارزشمند, در كتابخانه هاى عمومى و خصوصى يافت مى شود كه كمترين وظيفه دست اندركاران و متوليان امور فرهنگى, شناسايى و فهرست بردارى از آنها براساس اسلوب هاى كتابشناسى است.
در سفرى كه به سمنان داشتم, فرصتى دست داد تا از كتابخانه مدرسه علميه صادقيه ديدن كنم و در عرض مدتى كوتاه فهرست اجمالى نسخ خطى آن را تنظيم نمايم. تكميل و بازنويسى اطلاعات, در بازگشت به قم, با مراجعه به منابع كتابشناسى و فهرست نگارى انجام گرفت.
مدرسه صادق خانه (صادقيه) در دوره قاجاريه ساخته شده و در دوره پهلوى تخريب گشته و بناى مجدّد آن به سال ١٣٣٩ شمسى به امر آيت اللّه شيخ محمّد صالح علامه حائرى مازندرانى صورت گرفته است.
بدون شك تحقيق و تفحص در نسخ خطى هر منطقه اى در شناسايى مؤلفين, علماء, كاتبان و واقفان و حوادث تاريخى آن منطقه مفيد خواهد بود. در اين فهرست نيز با نام جمعى از علما, كاتبان و واقفان سمنانى آشنا مى شويم. در اين ميان نام دو عالم ممتاز سمنانى بيش از همه به چشم مى خورد: يكى مرحوم سيّد حسن بن محمّد عسكرى حسنى سمنانى است كه از علماى قرن سيزدهم بوده و تأليفات متعدّدى همچون منهاج العارفين, مقاصد العابدين, زادالزائرين و منيرالقلوب و كاشف الكروب از او به جاى مانده و مسجد سلطانى سمنان نيز به همّت وى بنا گرديده است.١ شخصيت ديگر مرحوم شيخ محمّد صالح علامه حائرى مازندرانى (متوفى ١٣٩١ق) است كه صاحب تأليفات بسيارى در علوم اسلامى همچون فقه, اصول, تفسير, فلسفه و ادبيات بوده است. در بسيارى از نسخه هاى خطى اين كتابخانه وقف نامه, تملك, امضا, و مُهر اين دو عالم جليل القدر به چشم مى خورد.
نوشتار حاضر شامل فهرست شصت و يك نسخه خطى به ضميمه چند يادداشت است كه از نسخه ها به دست آورديم. اميد است اين قدم كوچك در شناسايى و حفظ و استفاده صحيح از ذخاير علميِ بى شمار كشور, مفيد باشد. ١. مجموعه
الف. ترجمه قطب شاهى (= ترجمه اربعين شيخ بهايى). (حديث ـ فارسى)
شيخ محمّد بن على بن خاتون عاملى (قرن ١١ق)
ب. چهل مقام صوفيه = مقامات صوفيان (دو برگ). (عرفان ـ فارسى)
مير سيد على همدانى (٧٨٦ق)
(نك: الذريعة ٢٢/١١; فهرست نسخه هاى خطى فارسى منزوى, ص١١٢١; فهرست ملك ٧/٢٩٨; چاپ شده در مجله معارف اسلامى, ش١٢)
نسخه حاضر تا مقام سى وسيم را شامل است.
آغاز: بسمله, حمد له و العاقبة للمتقين و الصلوة على نبيه محمّد و آله الطاهرين اما بعد بدانكه صوفى را چهل مقام ببايد تا قدم وى در كوى تصوّف درست آيد… اوّل مقام نيّت است… دويم انابت… سيم توبه… چهارم ارادت.
انجام افتاده: مقام سى وسيم كفف (كذا) ميان حق و ميان ايشان حجاب نبود… و لوح و قلم تا حظرة القدس ايشان را هيچ حجاب نبود.
نسخ ٢٤ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كتابت در: ١٢٨٧ق.

٢. عيون اخبارالرضا(ع). (حديث ـ عربى)
شيخ صدوق محمّد بن على بن بابويه قمى (٣٨١ق)
نسخه حاضر از آغاز يك برگ افتاده است.
نسخ ١٨ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد مؤذن, در اواخر جمادى الثانى ١٠٧٠ق, تصحيح شده, علامت وقف و بلاغ دارد.

٣. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (٩٦٦ق)
نسخه حاظر جلد دوم كتاب را شامل است و از آغاز افتادگى دارد.
نسخ زيبا ٢١ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: ابراهيم بن ملا محمّد نصير, حسب فرموده استاد سيّد حسن در دهه اوّل ربيع الاوّل ١٢٢٩ق, با مهرى به سجع: (عبده محمّد حسن حسنى)

٤. مجموعه
الف: الوافى. (حديث ـ عربى)
ملا محسن فيض كاشانى (١٠٩١ق)
نسخه حاضر شامل جزء ثالث, از كتاب الايمان و الكفر تا ابواب الذنوب و تداركها مى باشد, و فهرست اين جزء ـ كه توسط مؤلف تنظيم شده ـ در آخر نسخه موجود است.
ب: اجازه. (عربى)
اجازه نقل روايت است كه فيض كاشانى براى شاگردش (مير محمّدخان طباطبايى سمنانى) صادر كرده است. اين اجازه را از روى نسخه كتابخانه حسينيه حضرت ابوالفضل(ع) دامغان, در دفتر سوم ميراث اسلامى ايران (ص٨٥٣ ـ ٨٥٥) به چاپ رسانده ام.
آغاز: الحمد لله الذى ابقى رمق رواية الحديث بابقاء نوع حامليه….
نسخ ٢٧ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد قصاع (كذا) بن محمّد مؤمن سمنانى, در روز يك شنبه غره ذى قعده ١١٢٨ق, وقف از محمّد حسن حسنى با مهرش در اوّل نسخه, قطع پالتويى.

٥. مجموعه
الف: الوافية. (اصول فقه ـ عربى)
فاضل تونى, ملا عبدالله بن محمّد بشرويى (١٠٧١ق)
رساله مهمى است در مباحث اصول فقه, كه شروح و حواشى متعددى بر آن نگاشته شده است. (الذريعه, ج٢٥, ص١٧ و ج١٤, ص١٦٦)
آغاز: الحمد لله على جزيل آلائه و الشكر على جميل نعمائه….
ب: شرح الوافية. (اصول فقه ـ عربى)
شارح: سيّد صدرالدين محمّد بن مير محمّد باقر رضوى قمى (بعد از ١١٦٠ق)
شرحى است بر كتاب (الوافية) فاضل تونى, خطبه اين كتاب انشاء يكى از شاگردان شارح است. (الذريعه, ج١٤, ص١٦٦)
آغاز: بسمله الحمد لله الذى اوضح لنا منهاج الدين بمصباح الحق من مشكاة اليقين….
نسخ ١٩ سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: زين العابدين بن مرحوم ابوالحسن حسينى, رساله اول در روز شنبه ١٣ رجب ١٢٢١ق و رساله دوم در روز سه شنبه ٢٣ رجب ١٢٢١ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى.

٦. مجموعه
الف: الحكمة المتعالية فى الأسفار العقلية الأربعة. (حكمت ـ عربى)
صدرالدين محمّد بن ابراهيم شيرازى, ملاصدرا (١٠٥٠ق)
نسخه حاضر شامل (السفر الثالث فى العلم الالهى) است كه جلدهاى ٦ و ٧ اسفار چاپى را شامل مى شود.
آغاز: الحمد لله الذى أنار بوجوب وجوده وجود الكائنات….
انجام: و فى كل مكان و ليس فى مكان بل هو كل الأشياء و ليس هو الأشياء.
در پنج برگ پايانى نسخه مطالب متفرقه اى به نقل از قرّةالعيون فيض كاشانى و شيخ احمد احسايى و ديگران آمده است.
ب: رساله در كيفيت سريان حقيقت وجود (در يك صفحه) (حكمت ـ عربى)
آغاز: فصل فى كيفية سريان حقيقةالوجود فى الموجودات المتعينة و الحقايق الخاصة اعلم انّ للأشياء فى الموجودات مراتب….
انجام: كما نبّه عليه شيخنا ـ رضى الله عنه ـ فى بيت له و الجمع حال لا وجود لعينه و له التحكم ليس للآحاد.
ج: تفسير سوره توحيد (در نصف صفحه). (عربى)
آغاز: بسمله قل هو الله احد, قل أمر من عين الجمع وارد على مظهر….
انجام: أسست السموات السبع و الأرضون السبع على قل هو الله أحد و هو معنى الصمدية.
د: پاسخ به سؤالى درباره آيه (إذا الوحوش حشرت). (عربى)
از شيخ احمد احسايى (١٢٤١ق)
آغاز: سؤال مايقول شيخنا فى قوله تعالى اذا الوحوش حشرت, لأى جهة يحشر الوحوش مع أنّها ليست ذوات شعور و لا مكلفة فى الدنيا….
هـ: اعيان ثابته. (شرح حديث قدسى ـ عربى)
از محيى الدين بن عربى (٦٣٨ق)
رساله در حل اشكالى است كه يكى از علما بر حديث قدسى كنت كنزاً مخفياً… وارد كرده است. اين رساله در ضمن مجموعه كلمات المحققين به چاپ رسيده است.
آغاز: اعلم وفقك الله لما يحب ان أهل العلم أورد هذا الحديث القدسى هو قوله تعالى كنت كنزاً مخفياً… إشكال عظيم و ذكر أنّه سأل عن كثير العلماء….
و: پاسخ به سؤالى درباره حديث نيّةالمؤمن خير من عمله…. (عربى)
از شيخ احمد احسايى
آغاز: قد سئل عن الشيخ المعاصر أحمد بن زين الدين الاحسائى انّه اشتهر انّ نيّة المؤمن خير من عمله و نية الكافر شرّ من عمله و أفضل الأعمال أحمزها و التنافي….
ز: تأويل حديث مروى از ابى عبدالله(ع) (انّ الله عزّوجل لما أراد أن يخلق آدم بعث جبرئيل…). (عربى)
از شيخ احمد احسايى
ح: پاسخ احسايى به سؤالى در مورد كيفيت وصولش به مقامات عاليه. (عربى)
آغاز: سئل عن الشيخ العارف أحمد بن زين الدين الاحسائى ـ أعلى الله مقامه ـ عن كيفية وصوله إلى مقاماته العلية, فكتب إلى السائل إعلم أنا كنت فى أوّل عمر كثير التدبّر….
در مجموعه حاضر غير از رسائل فوق الذكر, مطالب متفرقه اى از اشعار و احاديث قدسى و احاديث مرويه از پيامبر اكرم(ص) و ائمه اطهار(ع) و مباحث فلسفى به چشم مى خورد.
رساله اول نستعليق تحريرى ٢٠ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: نصرالله بن محمّد باقر غيردهى در روز جمعه ذى حجه ١٢٥٩ق, با حواشى به امضاى (منه), تصحيح شده, در اوّل نسخه وقف نامه از مرحوم ملا عبدالله نورى در جمادى الآخر ١٢٩٥ق و مهرى با سجع: (المتوكل على الله محمّد بن عبدالله), در سرصفحه هاى نسخه عباراتى به جهت استخاره نوشته شده است, مانند: من توكل على الله كفاه, لاتعمل فيما عزمت فانّ الصبر راحة, إذا توكّلت على الله فافعل فانّه يعينك و….

٧. شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (١٠٧٢ق)
دو نسخه ديگر از كتاب مذكور, به شماره هاى ١٣ و ٢٥, در اين كتابخانه موجود است.
آغاز: بسمله ربّنا افتح بيننا و بين قومنا بالحقّ و أنت خير الفاتحين الحمد لله الذي….
نستعليق تحريرى, ١٧ سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, با حواشى به امضاى (منه), تصحيح شده, قطع خشتى.

٨. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (٩١٠ق)
نسخه حاضر از آخر افتادگى دارد.
آغاز: أحمدك اللهم على نعمك و آلائك و أصلى و أسلم على محمّد خاتم انبيائك….
انجام افتاده: هذا ما ظهر لى فى شرح هذا البيت و لم أر من يتعرض لذلك فأحمد الله و أشكره.
نسخ ١٦ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كتابت در سده ١٣, قطع خشتى.

٩. حاشية الفوائد الضيائية. (نحو ـ عربى)
سيّد نعمت الله بن عبدالله موسوى جزايرى (١١١٢ق)
حاشيه مختصرى است بر كتاب (الفوائد الضيائية فى شرح الكافية) عبدالرحمن جامى كه فقط مبحث اسم از اين حاشيه نگاشته شده است.
آغاز: بسمله الحمد لله الذى جعل العلم نوراً يهتدى به إلى فهم القرآن المبين….
نسخ ١٧ سطرى, نشانى هامشگى, كاتب: يار محمّد بن نور محمّد بن ابو محمّد هزارجريبى, حسب الخواهش علامه فهامه آخوند ملا غلامعلى بن استاد ابوجعفر كلاه دوز ساكن قريه اشرف, در روز پنج شنبه ١٥ ربيع الاوّل ١٢٣٤ق, قطع خشتى.

١٠. التوحيد. (حديث ـ عربى)
شيخ صدوق محمّد بن على بن بابويه قمى (٣٨١ق)
آغاز: بسمله الحمد لله الواحد الأحد الذى لاشريك له الفرد الصمد….
انجام: قال أبوعبدالله عليه السلام لاتخاصم إلاّ من قد ضاق بما فى صدره تمّ الكتاب.
نسخ ١٩ سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, عناوين و نشانى ها شنگرف, با حواشى و بلاغ, در اوّل نسخه مطلبى در تاريخ ١١٩٧ق نوشته شده است, وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى در اوّل نسخه, قطع پالتويى, جلد تيماج قهوه اى دورو.

١١. الوافى. (حديث ـ عربى)
ملا محسن فيض كاشانى (١٠٩١ق)
نسخه حاضر جزء اوّل كتاب و شامل كتاب العقل و العلم و التوحيد است.
آغاز: بسمله نحمدك اللهم يا من هدانا بأنوار القرآن و الحديث لمعرفة الفرايض و السنن….
نسخ زيبا ١٩ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: عبدالباقى بن محمّد تقى در روز سه شنبه ذى قعده ١٠٨٥ق, به فرموده امير عبد الواسعا, علامت وقف در اوّل نسخه, قطع پالتويى, جلد تيماج قهوه اى, پشت جلد نقوش اسليمى.

١٢. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (٨٧٩ق)
آغاز: بسمله اما بعد حمد واجب الوجود على نعمائه والصلوة على سيّد انبيائه و على أكرم أحبائه أى على آله و اصحابه الذين هم الموصوفون بزيادة الكرم.
انجام: الكل بتركه هذا آخر ما تيسّر لنا من شرح تجريد الكلام والحمد لله….
نسخ ٢٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب, از سده ١١, با حواشى (منه) و (م ن) و (صدر) و (ج م) در اوّل نسخه وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى در ١٢٩٥ق با دو مهر بيضوى به سجع: (المتوكل على الله محمّد بن عبدالله) و (رقّ الحسن الزكى) قطع پالتويى.

١٣. شوارق الالهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (١٠٧٢ق)
نستعليق تحريرى ١٨ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف سال تحرير ١٢١٢ق, برگ اول افتاده است.

١٤. مجموعه
الف: تذكرة الائمة. (تاريخ ـ فارسى)
از مولى محمّد باقر بن محمّد تقى لاهجى
اين كتاب در سال ١٠٨٥ق تأليف شده و به اشتباه به علامه مجلسى نيز نسبت داده شده است. (الذريعه, ج٤, ص٢٦)
آغاز: بسمله الحمد لله [الذى] جعل للنبيين لسان صدق… چنين گويد بنده خاكسار گنه كار محمّد باقر بن محمّد تقي… اين رساله اى است در چگونگى احوالات كلمات التامات اعنى حضرات معصومين… آن را به تذكره ائمه موسوم….
ب: رسالة فى الارث (٤برگ). (فقه ـ عربى)
از علامه حلى, حسن بن يوسف بن مطهر (٧٢٦ق)
نسخه حاضر از آخر افتادگى دارد.
آغاز: بسمله لومات شخص و خلف أحد الأبوين و بنتا فنصيب أحد الأبوين السدس….
انجام افتاده: الثانى أن يكون للاخوة من قبل الأم و الأب اثنين فالفرضية….
نستعليق ١٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد طاهر بن محمّد تقى, در اواسط رجب ١١٢٠ق, قطع رقعى.

١٥. شرايع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام. (فقه ـ عربى)
از ابوالقاسم جعفر بن حسن, محقق حلى (٦٧٦ق)
نسخ ١٨ سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: محمّد حسين در روز دوشنبه ١٣ رجب ١٠٧٠ق, برگهاى اوّل نونويس است, با حواشى (ع ل), در حاشيه تصحيح شده است, قطع وزيرى.

١٦. الوافى. (حديث ـ عربى)
از ملا محسن فيض كاشانى (١٠٩١ق)
نسخه حاضر كتاب النكاح و الطلاق را شامل است و از آخر افتادگى دارد.
آغاز: الحمد لله و الصلوة والسلام على رسول الله… كتاب النكاح و الطلاق و الولات و هو الثانى عشر من اجزاء كتاب الوافي….
انجام افتاده: باب النوادر كا محمّد عن ابن عيسي… كالقميان عن الحجال عن ثعلبة.
نسخ ٢٢ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, با حواشى (منه سلمه الله), تصحيح شده و علامت بلاغ دارد, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى. قطع وزيرى.
١٧. مفتاح الكرامة فى شرح قواعد العلامة. (فقه ـ عربى)
از سيّد محمّد جواد بن محمّد حسينى عاملى (١٢٢٦ق)
نسخه حاضر كتاب الطهارة و كتاب الصلوة را در بر دارد.
آغاز: بسمله اللهم انى اتوسل إليك… و قد امتثلت فيه سيّدى و استادي… الشيخ جعفر… إلى قواعد الامام الأعظم العلامة….
انجام: وصحّحه فقال تجاوز سبعاً و ستين و قد تمّ الجزء الخامس بلطف الله تعالى و رحمته.
نسخ ٣٠ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, بعضى صفحات خط خوردگى دارد, در اوّل نسخه مطلبى به تاريخ ١٢٥٤ق نوشته شده است, قطعى وزيرى بزرگ.

١٨. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (٩١٠ق)
در اين نسخه تجزيه و تركيب بسيارى از جملات كتاب به صورت زيرنويس نوشته شده است.
نستعليق, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد باقر بن محمّد اسماعيل مازندرانى در غرّه محرّم ١٢٧٩ق, قطع خشتى.

١٩. شرح قطر الندى و بلّ الصدى. (نحو ـ عربى)
اصل و شرح از: جمال الدين عبدالله بن يوسف بن هشام نحوى (٧٦١ق)
نسخه حاضر از آغاز اندكى افتادگى دارد.
آغاز نسخه: متممة لفوائدها كافية لمن اقتصر عليها وافية ببغية من جنح من طلاب العربية… ص الكلمة قول مفرد, ش تطلق الكلمة فى اللغة على الجمل المفيدة.
انجام: و منها مايكسر لاغير و هو الباقى و ذلك أصل الباب و هذا آخر ما اردت املاء على هذه المقدمة و جاء بحمد لله تمّ مهذب المبانى مشيد المعاني… انّك مجيب الدعوات.
نستعليق ١٦ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: اسماعيل بن محمّد جان بن اجل السادات آقا مير محمّد حسين, در ١٢٤٢ق, قطع خشتى.

٢٠. حاشية معالم الاصول. (اصول فقه ـ عربى)
از حسين بن محمّد مرعشى آملى, خليفه سلطان و سلطان العلماء (١٠٦٤ق)
آغاز: بسمله, حمد له و الصلوة… قوله فيقول العبد الغريق فى بحر العصيان….
انجام: فى أحدهما دون الآخر يوجب الترجيح فيما ذكره ساقط, تمت.
نستعليق ١٦ سطرى, عناوين شنگرف, كتابت در سال ١١٩٥ق, علامت وقف دارد, قطع رقعى.

٢١. رياض المسائل (شرح كبير). (فقه ـ عربى)
از سيّد على بن محمّد على طباطبايى (١٢٣١ق)
شرح مزجى بر كتاب المختصر النافع محقق حلى است. (الذريعه ١١/٣٣٦)
نسخه حاضر شامل كتاب الحج و كتاب الجهاد است و از آخر افتادگى دارد.
نسخ ٢٤ سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى با مهروى.

٢٢. شرح شافيه (شرح نظام). (صرف ـ عربى)
نظام الدين حسن بن محمّد نيشابورى (٧٢٨ق)
آغاز: أحمدك اللهم على أن وفقنى لصرف ريعان الشباب فى اقتناء العلوم و الآداب.
نسخ ١٧ سطرى, نشانى هامشگى و شنگرف, كاتب: خان محمّد بن ميرزا محمّد درزى كلايى در ٢١ محرّم ١٢٠٢ق, قطع پالتويى.

٢٣. البهجة المرضية فى شرح الألفية. (نحو ـ عربى)
جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر سيوطى (٩١٠ق)
نسخ ١٤ سطرى, نشانى هامشگى, كاتب: عباس على بن محمّد در ١٢٥٩ق, قطع خشتى.

٢٤. تمرين الطلاب فى صناعة الاعراب (شرح الفيه ابن مالك). (نحو ـ عربى)
خالد بن عبدالله ازهرى (٩٠٥ق)
(كشف الظنون, ج١, ص١٥٤)
آغاز: بسمله يقول العبد الفقير… الحمد لله الذى رفع قدر من أعرب بالشهادتين….
در برگ هاى اوّل و آخر نسخه مطالب متفرقه اى به چشم مى خورد از جمله:
ـ معماى منظوم از مير داماد
ـ تاريخ وفات ملا محمّد شفيع استرآبادى امام جماعت مسجد جامع بارفروش (بابل) در شب دوشنبه هجدهم جمادى الاولى ١٢٤٥ق.
ـ تاريخ وفات حجةالاسلام حاج ملا محمّد اشرفى امام جماعت مسجد جامع بارفروش در شب دوشنبه غرّه ماه صيام ١٣١٥ق.
نستعليق ١٥ سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: على اصغر بن غلامعلى مازندرانى در يك شنبه ٨ شعبان ١٢٢٢ق, وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى بر طلاب علوم دينيه در ١٢٩٥ق با دو مهر بيضوى.

٢٥. شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام. (كلام ـ عربى)
از مولى عبدالرزاق لاهيجى (١٠٧٢ق)
نستعليق ١٨ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد سليم بن سليم استرآبادى در روز جمعه ١٤ ربيع الثانى ١٢٢٨ق, وقف در اوّل نسخه از آخوند ملا عيسى و چند تاريخ تولد از سده سيزده, قطع خشتى.

٢٦. كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
از علامه حلى, حسن بن يوسف بن مطهر (٧٢٦ق)
نسخه حاظر از المقصد الثالث تا پايان كتاب را در بردارد.
نستعليق ١٥ سطرى, نشانى ها شنگرف, قطع پالويى, كتابت در سال ١٢٣٩ق, كاتب در پايان نسخه نوشته است:
تمت كتاب الهيات شرح التجريد, مصنَّف علاّمة الفريد, بتوفيق الله الوحيد, صاحب الوعد و الوعيد, واعانة نبيه و اوصيائه الحميد, على يد عبيد العبيد, شفيع دابويى, ابن مشهدى مجيد.

٢٧. تعليقة كشف اللثام. (فقه ـ عربى)
از سيد محمّد جواد بن محمّد حسينى عاملى (١٢٢٦ق)
(فهرست نسخه هاى خطى مدرسه نمازى خوى, ص١٣٧)
نسخه حاضر كتاب قصاص و ديات را شامل است.
نسخ ٢٣ سطرى, نشانى هامشگى و شنگرف, كاتب: محسن طريح منسوب به حبيب بن مظاهر در ١٢٥٤ق قطع خشتى.

٢٨. الوسائل إلى النجاة. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (١٢٤٢ق)
از اين كتاب به نام هاى (الوسائل الحائرية), (وسائل الأصول) و (الوسائل إلى معرفة أصول المسائل) نيز تعبير شده است. (نك: الذريعه ٢٥/٦٩ ـ٧٠)
در آغاز نسخه رموزات كتاب توضيح و تفسير شده است.
آغاز رموزات: بسمله, حمدله و الصلوة… بعد فان كتابنا الوسائل قد اشتمل على كثير من مهمات.
آغاز كتاب: بسمله, حمدله و الصلوة… وسيلة اعلم ان من أقوى الأدلة على كون اللفظ حقيقة فى المعنى أو مجازاً فيه تنصيص الواضع….
انجام: ذلك الظاهر و ماذكرناه مأخوذ من طريقة الفقهاء و الأصوليين و الاعتبار شاهد به و الحمد لله….
نسخ ٢٠ سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, تملكى به تاريخ ١٢١٤ق در آخر نسخه, جلد تيماج دورو, قطع خشتى.

٢٩. الوسائل إلى النجاة. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (١٢٤٢ق)
تكرار كتاب قبلى است.
نسخ ١٨ سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سال ١٢٢٧ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى با مهروى, قطع خشتى.

٣٠. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
شيخ يوسف بحرانى (١١٨٦ق)
نسخه حاضر (كتاب الطهارة) را شامل است.
آغاز: بسمله كتاب الطهارة و فيه أبواب أربعة الأوّل فى المياه و ينقسم الماء إلى المطلق و المضاف.
نسخ ٣٢ سطرى, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى, قطع خشتى.

٣١. رياض المسائل (شرح كبير). (فقه ـ عربى)
سيّد على بن محمّد على طباطبايى (١٢٣١ق)
نسخه حاضر شامل كتاب طهارة و كتاب الصلوة است.
نسخ, عناوين و نشانى ها شنگرف, نام كاتب سياه شده, تحرير كتاب طهارت در ١٢ رمضان ١٢١٠ق و تحرير كتاب الصلوة در روز چهارشنبه جمادى الثانى ١٢٠٥ق در حاير حسينى, تصحيح شده, در اوّل نسخه تملك احمد بن حاج محمّد على بهبهانى, وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى در اوّل نسخه, قطع خشتى.

٣٢. رياض المسائل. (فقه ـ عربى)
سيّد على طباطبايى (١٢٣١ق)
نسخه حاضر شامل كتاب العتق و المواريث است.
نسخ ٢٧ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد بن نجم بن عبدالله در ١٢٢٠ق, با نسخه مؤلف مقابله شده, در اوّل نسخه تملك احمد بن محمّد على بهبهانى و وقف از سيّد محمّد حسن حسنى, قطع خشتى.

٣٣. مجموعه
الف: فوائد متفرقه منقول از فروق اللغات. (ادبيات ـ عربى)
ب: رسائل أبى اسحاق صابى
آغاز: بسمله كتب أبو اسحاق الصابى عن الطايع لله إلى ولاة النواحى والأطراف….
انجام: و إلاجمع لنا فى طاعة أميرالمؤمنين… تمّ الكتاب.
نستعليق ١٧ سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در ١٩ ربيع الثانى ١٢٤٠ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع خشتى.

٣٤. گوهر مراد. (كلام ـ فارسى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (١٠٧٢ق)
آغاز: گوهر مرادى كه غوّاص فكرت را از درياى حيرت در كف انديشه آيد.
انجام: چون عارف به آن مقام رسد هر آينه به حق وصول رسيده باشد.
نستعليق تحريرى ١٧ سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه دو تاريخ وفات و تولد از سده ١٤, وقف از مرحوم ملا عبدالله نورى بر طلاب علوم دينى در ١٢٩٥ق با دو مهر بيضوى, قطع خشتى.

٣٥. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (٧٨٩ق)
آغاز نسخه: بسمله المقصد الثانى فى الجواهر و الأعراض و فيه فصول فصل الأوّل فى الجواهر قدّم مباحثها على مباحث الأعراض لأنّ وجود العرض موقوف على وجود الجوهر
انجام نسخه: قال الشيخ انّما اوثر لفظ ان يفعل و ان ينفعل على الفعل و الانفعال… و لفظ ان يفعل و ان ينفعل مخصوص بذلك.
نسخ ٢٢ سطرى, كاتب: محمّد باقر استرآبادى در ١٢٢٠ق, با حواشى از ملا عبدالرزاق لاهيجى و حواشى با امضاى (حم), قطع وزيرى.

٣٦. الاحتجاج على أهل اللجاج. (حديث ـ عربى)
از ابومنصور احمد بن على بن ابى طالب طبرسى
آغاز: الحمد لله المتعالى عن صفات المخلوقين.
نسخ ١٩ سطرى, كاتب: محمّد زمان سمنانى در ٨ رمضان ١١٠٣ق, با حواشى, نقلى از خط شيخ حر عاملى درباره انتساب كتاب احتجاج به ابومنصور طبرسى, تملك محمّد ربيع سمنانى در ١١٤٣ق كه نسخه را در سارى خريده است, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع وزيرى.

٣٧. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (٩٦٦ق)
نسخه حاضر جلد دوم كتاب را شامل است.
نسخ ٢٥ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, دو صفحه اوّل مجدول مذهب, كاتب: محمّد طاهر بن محمّد مؤمن خوانسارى در روز شنبه دهه آخر ذى حجه ١١١٣ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد على چماز كتئى بر عموم طلاب در جمادى الاخرى ١٢٥٥ق, قطع وزيرى.

٣٨. شرح جديد تجريد الاعتقاد. (كلام ـ عربى)
شارح: علاءالدين على قوشچى (٨٧٩ق)
نسخه حاضر از المقصد الثانى فى الجواهر و الاعراض تا پايان كتاب را شامل است.
نستعليق ١٩ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد قاسم مدرس بن محمّد صالح اصفهانى در روز چهارشنبه ذى قعده ١٠٣٤ق, جلد تيماج دورو, قطع پالتويى.

٣٩. الصافى. (تفسير قرآن ـ عربى)
از محمّد بن مرتضى, محسن فيض كاشانى (١٠٩١ق)
نسخه حاضر ربع سوم كتاب و از سوره كهف را شامل است.
نسخ ٢٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: محمّد نعيم بن نصر حسينى سمنانى در روز يكشنبه رجب ١١٠٨ق, قطع پالتويى.

٤٠. الأصفى. (تفسير قرآن ـ عربى)
از ملا محسن فيض كاشانى (١٠٩١ق)
نسخه حاضر نيمه دوم كتاب (از سوره كهف تا آخر قرآن) را شامل است.
نسخ جلى ٢٠ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: بن سيّد ركن الدين مسعود بن محمّد تقى عقيل حسينى در ١٠٩٤ق, قطع وزيرى.

٤١. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخ ٢٤ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بدون تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد كاظم در ١٨ جمادى الثانى ١٠٩٨ (نسخه را به مدرسه اى كه خود وى در بارفروش (بابل) بنا نموده وقف كرده است) و در آخر نسخه مهر مربعى با سجع: (عبده محمّد الكاظم ١٠٨٦), قطع وزيرى.

٤٢. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر كامل است.
نسخ خفى ٢٧ سطرى, تمامى صفحات مجدول مذهب, كاتب: محمّد صالح در ١٧ ربيع الاول ١٠٨٤ق, نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, جلد تيماج دورو, قطع پالتويى.

٤٣. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
از شيخ يوسف بحرانى (١١٨٦ق)
نسخه حاضر شامل (مقدمات فى اصول) و (كتاب الطهارة) است.
نسخ ٣٥ سطرى, در اوايل نسخه جاى عناوين خالى مانده, كاتب: محمّد بن محمّدرضا در روز چهارشنبه ١٦ جمادى الثانى ١٢٤٤ق, در آخر نسخه وقف از محمّد حسن بن محمّد عسكرى حسنى سمنانى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

٤٤. مجالس المؤمنين. (تذكره ـ فارسى)
از قاضى نورالله شوشترى (١٠١٩ق)
آغاز: بسمله نفحات دلگشاى حمد و رشحات جانفزاى ثنا كه از مهب شمال اعتقاد….
نسخ زيبا ٢٥سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

٤٥. جواهر الكلام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
از شيخ محمّد حسن نجفى (١٢٦٦ق)
نسخه حاضر كتاب البيع (تا مجلد سوم از عقود) را شامل است و از آغاز اندكى افتادگى دارد.
نسخ ٣٠ سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

٤٦. مهيج الاحزان و موقد النيران فى قلوب اهل الايمان. (مقتل ـ فارسى)
حسن بن محمّد على يزدى حايرى (بعد از ١٢٤٢ق)
در بيان مصائب حضرت سيّدالشهداء(ع) است, در يك مقدمه و چهارده مجلس كه به سال ١٢٣٧ق تأليف شده و يكبار در سال ١٢٨٤ق و بار ديگر به سال ١٢٩٧ق در حاشيه محرق القلوب به چاپ رسيده است. (الذريعه ٢٣/٢٩٩)
آغاز: بسمله الحمد لله المتفرد بالقدم و البقاء المتوحد بالعظمة و الكبرياء….
انجام: يارب كن عوناً له و مؤيّداً و اذل به جور المعاند واقمع….
نسخ ١٨ سطرى, تحرير در روز شنبه ٢٠ صفر ١٢٦٦ق, جلد تيماج روغنى, قطع خشتى.

٤٧. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد دوم كتاب را در بر دارد.
نسخ ٢٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, كاتب: بهاءالدين محمّد بن ظهير الدين در روز چهارشنبه ٨ ربيع الثانى ١١٦٨ق, قطع وزيرى بزرگ.

٤٨. الروضة البهيّة فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد اوّل كتاب است و از آغاز اندكى افتادگى دارد.
نسخ ١٩ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

٤٩. مجمع البيان فى تفسير القرآن. (تفسير ـ عربى)
از امين الاسلام فضل بن حسن طبرسى (٥٤٨ق)
نسخه حاضر از سوره رعد تا اوّل سوره سبأ را شامل است.
نسخ ٢٧ سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, در اوّل نسخه وقف از محمّد حسن حسنى بامهروى, جلد تيماج قهوه اى, قطع رحلى.

٥٠. جواهر الكلام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
شيخ محمّد حسن نجفى (١٢٦٦ق)
اين نسخه شامل كتاب الحج است.
نسخ ٣١ سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سال ١٢٢٦ق؟ در اوّل نسخه وقف از مرحوم حاجى محمّد على بن ملا محمّد شفيع و توليت آن با فرزندش محمّد شفيع و بعد به حاكم شرع عادل بارفروش (بابل) واگذار شده است در جمادى الاوّل ١٢٧٢ق, قطع وزيرى بزرگ.

٥١. الحدائق الناضرة فى أحكام العترة الطاهرة. (فقه ـ عربى)
شيخ يوسف بحرانى (١١٨٦ق)
نسخه حاضر كتاب النكاح را شامل است.
نسخ ٣٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى بزرگ.

٥٢. مصابيح الأصول. (فقه اصول ـ عربى)
محمّد جعفر شريعتمدار استرآبادى (١٢٦٣ق)
در آغاز نسخه فهرست مباحث كتاب آمده است. (الذريعه ٢١/٨٤ شماره ٤٠٥٢)
آغاز: بسمله الحمد لله الذى جعل لنا مصابيح العقول معالم إلى قوانين شرايع الإسلام
نسخ خفى ٣٣ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, تحرير در روز پنج شنبه ١١ رمضان ١٢٣٨ق, در اوّل نسخه وقف از سيّد محمّد حسن حسنى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

٥٣. مدارك الأحكام (فى شرح عبارات شرايع الإسلام). (فقه ـ عربى)
سيّد محمّد موسوى عاملى (١٠٠٩ق)
اين نسخه از اوّل كتاب تا بخشى از كتاب صلاة را شامل است و از آخر افتادگى دارد.
آغاز: الحمد لله المحمود لآلائه المشكور لنعمائه….
نستعليق ٢٥ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف و مشگى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع رحلى.

٥٤. المناهل فى الفقه. (فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد محمّد بن على طباطبايى (١٢٤٢ق)
نسخه حاضر از كتاب البيع تا آخر كتاب الوصية را شامل است.
نستعليق ٢٦ سطرى, نشانى ها شنگرف و مشگى, كاتب: خداداد نورى در روز چهارشنبه جمادى الآخر ١٢٦٤ق, قطع رحلى.

٥٥. صحاح اللغة. (لغت عربى به عربى)
از ابونصر اسماعيل بن حماد جوهرى (٣٩٣ق)
نسخه حاضر ناقص الطرفين است و از كلمه (سكب) تا (روا) را شامل است. و نسخه اى قديمى و نفيس به نظر مى رسد.
نسخ معرّب ٢٧ سطرى, عناوين شنگرف, بدون نام كاتب و بى تاريخ, در اوّل نسخه تملك شيخ محمّد صالح علامه حائرى, وقف از آقا شفيع خلف محمّد على بن حاج ملا شفيع بر علماى شيعه در ١٢٩٥ق, جلد تيماج قهوه اى, قطع رحلى.

٥٦. مسالك الافهام فى شرح شرايع الإسلام. (فقه ـ عربى)
شهيد ثانى زين الدين بن على عاملى (٩٦٦ق)
نسخه حاضر دوره كامل كتاب را در بردارد.
آغاز: بسمله الحمد لله الذى أوضح مسالك الافهام إلى تنقيح شرايع الإسلام….
نسخ, ٣٣ سطرى, عناوين شنگرف, كاتب: بن اسفنديار بيستون محمّد صالح شهميرزادى در ربيع الآخر ١٠٩٧ق, در اوّل نسخه تملك شيخ محمّد صالح بن فضل الله علامه حائرى مازندرانى, قطع رحلى.

٥٧. منتهى المقال فى أحوال الرجال. (رجال ـ عربى)
از ابوعلى محمّد بن اسماعيل حائرى (١٢١٦ق)
آغاز: بسمله نحمدك يا من رفع منازل الرواة بقدر ما يحسنون….
انجام: وروى هو عن أبى القسم حسين بن روح, هذا آخر ماكتبه والدى قدس الله روحه و نور ضريحه و أنا المذنب الراجى رحمة ربّه الغنى أبى على بن الشيخ أبو على عفى الله عنهما.
نسخ ٢٩ سطرى, عناوين و نشانى ها شنگرف, تحرير در ٢٣ ذى حج ١٢٤٢ق, با حواشى (منه عفى عنه) در آخر نسخه وقف نامه كتاب از محمّد حسن حسنى سمنانى بامهروى, قطع وزيرى بزرگ.

٥٨. الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقية. (فقه ـ عربى)
از شهيد ثانى
نسخه حاضر جلد اوّل كتاب است و از آغاز افتادگى دارد.
نسخ ٢١ سطرى, نشانى ها شنگرف و مشگى, كاتب: سيد مهدى خلف ميرعباس جندقى در رجب ١٢٦٠ق, قطع وزيرى بزرگ.

٥٩. حيات المهلكين و نجات المؤمنين. (مقتل ـ فارسى)
از سيّد على بن زين العابدين
در بيان مصائب پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت(ع) است, مؤلف در مقدمه به نام خود و نام كتاب آن چنان كه فوقاً آمده است, تصريح نموده است. كتاب حاضر در يك مقدمه و شش باب و يك خاتمه مرتّب شده و هر باب شامل يك يا چند مجلس مى باشد:
مقدمه: در حكمت ابتلاء اولياء به بلاء
باب اوّل: در ذكر وقايع وفات سيّد كائنات(ص)
باب دوم: در ذكر وقايع وفات حضرت زهرا(س)
باب سوم: در ذكر وقايع شهادت اميرالمؤمنين(ع)
باب چهارم: در ذكر وقايع شهادت امام حسن(ع)
باب پنجم: در ذكر شهادت امام حسين(ع) شامل ٣٧ مجلس.
باب ششم: در ذكر وقايع شهادت امام رضا(ع)
آغاز: مقدمه فى الجمله حكمتى كه از مبتلا شدن اولياء به بلاء متصوّر خطور اذكياء مى شود جدا ساختن عبوديت از ربوبيت….
انجام: وامددنا بالخير و الظفر واحشرنا معهم بالنعيم واجعلهم شفيعنا عندك فى يوم المحشر…
نستعليق ١٥ سطرى, بدون نام كاتب, تحرير در سده ١٣, قطع وزيرى بزرگ.

٦٠. مفاتيح الأصول. (اصول فقه ـ عربى)
از سيّد مجاهد, محمّد بن على طباطبايى (١٢٤٢ق)
آغاز: بسمله حمدله والصلوة والسلام على خير خلقه محمّد و آله الطاهرين (باب) مفاتيح اللغات فى الدلالة اختلف العلماء فى انّ اللفظ هل يدلّ على معناه بالذات أو بالوضع على قولين….
انجام نسخه: لكن الناس تواسعوا فى استعمالاتهم و أخرجوا الألفاظ عن مواضعها و غيروها عن جهاتها بالتجوز.
نسخ ١٤ سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, جاى عناوين خالى مانده, قطع خشتى.

٦١. گوهر مراد. (كلام ـ فارسى)
از مولى عبدالرزاق بن على, فيّاض لاهيجى (١٠٧٢ق)
نسخه حاضر ناقص الطرفين است.
نسخ جلى ١٧ سطرى, بدون نام كاتب و بى تاريخ, قطع وزيرى.

پى نوشت